آواى قرآن و کاهش اضطراب چاپ
تاریخ : 1387/04/19
 |
 |
 |
با قرآن آشنا شویم چاپ
تاریخ : 1387/04/18
با قرآن آشنا شویم
حجت الاسلام جواد محدثى
تاریخچه و چگونگى نگارش و تدوین قرآن قرآن، که معجزه جاویدان پیامبر اسلام است، کتاب شناخت و معرفت است. کتاب انسان سازى و تربیت بشر است. کتاب نور و روشنائى و حکمت است. کتاب اندیشه و تفکر و تدبر و خداشناسى است. قرآن، کتاب ایمان و عمل صالح و جهاد و عدالت اجتماعى است. کتاب بشارت و انذار، وعد و وعید است. کتاب تاریخ سازنده است. کتاب سازنده تاریخ است. کتاب حکومت و سیاست و قانون است. کتاب همیشگى و همه جائى و همه جانبه و جامع است. کتاب هدایت و راهنمایى است... و سخن خداوند است و پیام آسمانى او. این قرآن، بتدریج، در مدت 23 سال در شرایط گوناگون و طبق نیاز، نازل شد و احکام و مقررات و عقاید و معارف اسلام، از طریق وحى به پیامبر رسید و پیامبر هم آیات کتاب را به مردم ابلاغ کرد. آیات قرآن که نازل مىگردید، پیامبر آنها را بازگو مىکرد، تا هم خودش آنها را حفظ کند و هم نویسندگان وحى، آنها را ثبت کرده و بنویسند. نویسندگان آیات قرآن به نام کتاب وحى معروف بودند که بارزترین این چهره ها، على بن ابیطالب (ع) بود. نویسندگان وحى، آیات نازل شده را، بر اساس امکانات آن دوران، روى پوسته درختان، برگ درخت، پارچه و حریر پوست حیوانات، استخوان هاى پهن، سنگ و سفال، و احیانا کاغذ، مى نوشتند. اولین آیاتى که نازل شد، آیات اول سوره علق بود که در آغاز بعثت انجام گرفت. از آن پس براى مدتى طولانى، نزول آیات قطع شد ولى مجددا شروع گردید. آنچه نازل مى شد در خانه پیامبر نگهدارى مى شد تا بعدا بصورت یک مجموعه در آید. حافظه قوى عربها، و نیز شوق فراوان مسلمین و همچنین مجذوب شدن افراد به زیبایى و فصاحت و بلاغت و گیرایى قرآن، باعث شده بود که آیات را زود حفظ کنند.تقسیمات قرآن
قرآن 114 سوره دارد و بیش از 6 هزار آیه. و مجموع قرآن را هم به 30 جزء تقسیم کردهاند و هر جزء هم از چهار قسمت - بنام حزب - تشکیل شده است. و هر سوره هم از چند جمله و فراز - که بنام آیه نامیده مىشود - تشکیل یافته است. سورهها (غیر از سوره نهم، توبه) با بسم الله شروع شده است. طولانى ترین سورهها بقره است، با 286 آیه، و کوتاهترین سوره ها کوثر است با سه آیه. آیات، به تدریج که نازل مىشد. بدنبال هم نوشته مىشد و تا وقتى که بسم الله نمىآمد، نویسندگان وحى، آیات را در دنباله آیات قبل بعنوان ادامه همان سوره مى نوشتند. این جریان عادى و طبیعى قضیه بود. غالبا ترتیب آیه هاى یک سوره، بر حسب نزول بود. مگر در برخى از موارد، که شخص پیامبر(ص)، از طریق دریافت وحى، دستور مى داد که این آیات، در فلان سوره، یا قبل و بعد از فلان آیه، نوشته شود، که این ترتیب غیر عادى بود. وگرنه آیاتى که پشت سر هم - با فاصله زمانى یا بىفاصله - نازل مى شد کتاب وحى، آنها را بدنبال هم ثبت مى کردند تا شروع آیات دیگر، با بسم الله الرحمن الرحیم، که مى فهمیدند سوره جدیدى است. این را امام صادق(ع) فرموده است. [1] قرآنى را که على(ع) بعدا تنظیم کرد، بر اساس تاریخ نزول بود. بسیارى از علماء معتقدند که چون تا آخرین روزهاى حیات پیامبر، آیات به مناسبتهائى نازل مىشد، بنابراین، در حال وفات پیامبر، گرچه کل آیات قرآن، موجود و نوشته شده بود، ولى بصورت یک مجموعه مدون و بصورت یک صحیفه و میان دو جلد، گردآورى نشده بود و این کار بعد از آن حضرت انجام گرفت. خود پیامبر(ص) چنین مسئولیتى را به على(ع) واگذار کرده بود. در زمان عثمان، چون اختلاف در نحوه قرائت قرآن پیش آمده بود، هیئتى به سرپرستى زید بن ثابت ماموریتیافتند که همه نسخههاى رائج را جمعآورى کرده و بر اساس متواترترین و مشهورترین نوع قرائت، یک نسخه تدوین کنند. و چنین نیز شد. نسخه هاى دیگر را از بین بردند و براى وحدت قرائت، از روى آن نسخه، عینا چند نسخه برداشته شد که به هر یک از شهرهاى: مکه، بصره، کوفه، مصر، یمن، شام، بحرین و... فرستاده شد و یکى هم که نسخه اصلى و مادر بود (معروف به ام ) در خود مدینه نگهدارى مىشد. ترتیبى که در قرآنهاى موجود است، بر اساس تاریخ نزول آیات و سوره ها نیست. در کتاب مفصلتر، تحقیقات فراوانى درباره تشخیص سیر نزول آیه ها و سوره هاى قرآن برحسب زمان، انجام گرفته و حتى فهرست سوره ها بر اساس تاریخ نزول، ذکر شده است. ولى چون تفاوتهایى با هم دارند و در نتیجه تحقیقات، وحدت نظر نیست، از این جهت از نقل فهرست سوره ها بر آن اساس صرف نظر مىشود.اسامى قرآن
از خود قرآن کریم، در آیات شریفه، با عناوین و اسامى گوناگونى یاد شده است. همچون: قرآن، فرقان، نور، کلام الله، ذکر، احسن الحدیث، مثانى، تنزیل، بیان، بلاغ مبین، مجید، کریم، کتاب، مبین و... امام صادق(ع) فرموده است: قرآن، به کل این کتاب آسمانى گفته مىشود ولى فرقان، به آیات محکماتى که عمل کردن به آنها واجب است. [2] دقت در معنى و مفهوم هر یک از این اسامى، مطالب زیادى را براى ما روشن مى سازد.اسامى سورههاى قرآن
هر یک از 114 سوره قرآن، اسمى دارد. بعضى سوره ها هم چندین نام دارد. بعنوان مثال، سوره حمد، بیست و چند نام دارد. نام بعضى از سوره ها به اسم اشخاص است. مانند سوره هاى: یونس، هود، یوسف، ابراهیم، محمد، مریم، لقمان، نوح و... نام بعضى از سورهها هم از حروف مقطعه اول سوره گرفته شده، مثل سوره هاى: طه، یس، ص، ق و... و اکثر سوره هاى دیگر، به نام پدیدههاى طبیعى، حیوانات، تیپها و گروه هاى اجتماعى، حوادث تاریخى و... مى باشد. نام سورهها، یک چیز قطعى و اجتنابناپذیر نیست. اغلب به تناسب موضوع و مسئلهاى است که در سوره مطرح شده یا از موضوعات گوناگون یک سوره، چشمگیرتر بودهاست. روى همین جهت است که بعضى از سورهها چند اسم دارند. و به همین جهت هم بودهاست که در برخى از نسخههاى قرآن، براى سورهها نامى نمى نوشتند، و یا اینکه مى گفتند: سورهاى که در آن بقره یا آل عمران یا مریم ذکر شده است، نه اینکه اسم اینها مشخصا همین ها باشد. البته طبیعى است که با گذشت زمان آن مشخصه، بعنوان نام سوره، معروفیت پیدا کرده علم بشود. در این نوشته، سعى شده است توضیحى مختصر هم درباره نام سوره ها داده شود.معناى سوره
کلمه سوره، از ریشه لغوى سور گرفته شده است. سورة به معنى رفعت و منزلت است. باروى شهر را سور مىنامند. سوره بخشى از قرآن است، همانند شهرى که حصار و دیوارهاى، آنرا از قسمتهاى دیگر جدا مىکند. [3]شناخت مکى و مدنى
از جالبترین مباحث شناخت قرآن، شناخت آیات و سوره هاى مکى و مدنى است. و نیز شناخت آیاتى که در مکه درباره اهل مدینه نازل شده و در مدینه، درباره اهل مکه. یا آیاتى که در جحفه، بیت المقدس، طائف، حدیبیه و... نازل شده، یا شناخت آیه هاى مدنى در سوره هاى مکى، یا آیات مکى و سوره هاى مدنى. سوره ها و آیه هاى مکى، به آنهایى گفته مىشود که قبل از هجرت، نازل شده باشد و سوره هاى مدنى به سوره هایى که بعد از هجرت، نازل شده، اگرچه در مکه باشد. بعضى از علماء هم، ملاک مکى یا مدنى بودن آیات و سوره ها را، نزول آنها در مکه یا مدینه (و اطراف هر یک) دانستهاند. نه قبل از هجرت و بعد از هجرت. نزول اغلب سورههاى کوتاه قرآن، دفعى و در یک نوبت و یکپارچه بوده است و همچنین بعضى از سورههاى متوسط قرآن. حدود پنجاه و سه سوره از سورههاى قرآن به اینصورت فرود آمده است. ولى بیشتر سورههاى بزرگ، در چند نوبت و به مناسبتهاى گوناگون نازل شده و بعدا مجموعه آنها بصورت یک سوره درآمده است، که گاهى فاصله زمانى آیات نازله که در یک سوره آمده، به چند سال هم مىرسد. در بعضى موارد، در وسط آیات مدنى، آیههاى مکى گنجانده شده است. در مورد ترتیب سوره ها به شکل کنونى در کل قرآن بسیارى آن را به دستور پیامبر(ص) مى دانند، و برخى این ترتیب را بر اساس نظر صحابه. هم چنان که گفته شد، در اعتبار مکى یا مدنى بودن، بعضى ها زمان را ملاک قرار دادهاند و بعضى ها مکان را. در هر صورت، به یکى از دو راه مىتوان مکى یا مدنى بودن آیه و سوره را معلوم کرد: 1 - دلیل نقلى : استفاده از احادیث ائمه(ع). 2 - دلیل مضمونى: دقت در محتوا و مضمون آیات و سورهها. گفتهاند [4] : آیات و سورههاى مکى معمولا این ویژگىها را دارد: (با توجه به مضمون آنها). 1 - دعوت به اصول عقائد، خدا، قیامت، بهشت، و جهنم و... 2 - دعوت به اخلاق متعالى (در قبال فساد اخلاق دوره جاهلى). 3 - کوتاه بودن آیات و سوره ها (با توجه به بعد ادبى و فصاحت و بلاغت بیشترى که در سوره هاى کوچک است). 4- کثرت سوگند، و سورههائى که با سوگند شروع مىشود. 5- بحث و مجادله با مشرکین و ابطال نظریه آنان. 6 - کثرت (یا ایها الناس...) و ندرت و کم بودن (یا ایها الذین آمنوا...) در اول آیات. 7 - قصص انبیاء و امتها و گروههاى اجتماعى موافق و مخالف. در مقابل، آیات مدنى، معمولا این خصوصیات را دارد: 1 - طولانى بودن آیات و سورهها. 2 - جدال با اهل کتاب (یهود و نصارى) و دعوت آنان به توحید اسلام. 3 - دعوت به جهاد و مسائل مربوطه. 4- بیان احکام و مقررات و قوانین اجتماعى مثل: نماز، روزه، زکات، خمس، حدود، قصاص، اهل ذمه، جزیه، احکام ارث و... قوانین دیگر. مجددا یادآورى مىشود که این ملاکها، صورت غالب و اکثریت را بیان مىکند نه یک حکم کلى و غیر قابل استثناء را.شان نزول
شان نزول، یعنى شناختن موقعیت و مناسبتى که در آن آیات، نازل شده است. این شناخت، به ما کمک مى کند که آیات و معارف آنها را بهتر و دقیقتر درک کنیم، انگیزه و حکمت تشریع بعضى از احکام را بدانیم و آیاتى که مفاهیمش کلى است، مصداقهاى جزئى و خاص آنها را هم بشناسیم. داناترین قرآنشناس، به این اسباب نزول، امام على(ع) است که خود فرموده است: هیچ آیه اى نازل نشده مگر اینکه مى دانم که درباره چه کسى، و کجا و کى و به چه مناسبتى نازل شده. خداى من، به من قلبى با ادراک و زبانى گویا بخشیده است. [5] و نیز فرموده است: قرآن در سه بخش نازل شده است. یک سوم آن درباره ما و دشمنان ما است. یک سوم دیگر، سنتها و مثلهاست. و یک سوم هم، فریضه ها و احکام و قوانین است. [6] این، یک تقسیم بندى کلى نسبت به محتواى قرآن کریم است.تفسیر قرآن
تفسیر بمعناى روشن ساختن و پردهبرداشتن از روى یک چیز است. علم تفسیر، یکى از علوم مهم اسلامى مربوط به قرآن است. علمى است که براى ما کشف نقاب و پرده از چهره الفاظ و آیات قرآن مىکند و ما را به فهم مفاهیم واقعى قرآن و مراد خداى تعالى نزدیک مى سازد . تفسیر، یا در مورد الفاظ مشکل و غیر مانوس است که موجب ابهام هائى در فهم معنى آیه یا آیاتى مى شود، یا اینکه مواردى بصورت مجمل و مختصر بیان شده که احتیاج به توضیح و تفصیل و تشریح دارد. بزرگترین مفسران قرآن، ائمه اهلبیت(ع) مىباشند که خانه زاد قرآن و پرورش یافته مکتب وحىاند و از سرچشمه، آب نوشیدهاند و علمشان خدائى است. در تفسیر قرآن، شیوه هاى گوناگونى وجود دارد که یکى از آنها، تفسیر متکى به احادیث است یعنى در فهم مراد از آیه، به روایاتى که از ائمه نقل شده، اعتماد مى شود. و شیوه دیگر، و تفسیر قرآن به قرآن است یعنى از کنار هم گذاشتن آیات مشابه و جمع بندى از آیات در زمینه خاصى، به روشن کردن معناى آیه مى پردازند و با استناد به برخى آیات کلیدى در فهم معارف قرآن و شاخص قراردادن آنها مراد آیات دیگر را (حتى آیات متشابه را) بدست مى آورند. و این دقیقتر و عمیقتر از صرف کنار هم گذاشتن آیات، و نتیجه گیرى از جمع بندى آنهاست، که مرحوم علامه طباطبایى در المیزان بر این اساس تفسیر کرده است و به عنوان نمونه، تفسیر برهان و تفسیر نور الثقلین، از تفسیرهاى حدیثى است. و شیوه هاى دیگرى هم در تفسیر قرآن وجود دارد.تفسیر به راى
طبق روایات زیادى، از تفسیر به راى نهى شده و به کسى که تفسیر به راى کند وعده آتش دوزخ داده شده است. تفسیر به راى آن است که انسان، قرآن را بر اساس نظریات شخصى خود، آنگونه که مى پسندد، آنطور که دلش مى خواهد و مورد نظرش است تفسیر و معنى کند و قرآن را بر آراء شخصى خود تطبیق دهد و عقیده شخصى خود را به قرآن تحمیل کند. یعنى بجاى آنکه شاگرد قرآن باشد و به پیام قرآن گوش دل بسپارد و هرچه از قرآن برمى آید آن را بپذیرد (چه در زمینه عقائد، چه احکام و غیره...) بخواهد که به زور معنائى را به قرآن نسبت دهد و مایل باشد که از قرآن اینگونه مطلب بدست آید، به تعبیر علامه طباطبایى، رسوبات ذهنى و پیشداورى هاى خود را در فهم معنى آیات، دخالت دهد و دنباله روى و پیروى از قرآن را رها کند. این گونه برخورد با قرآن، شیوه قلبهاى بیمار و اندیشه هاى ناسالم است و سر از التقاط درخواهد آورد و حرام و ممنوع است.محکم و متشابه
در خود قرآن، در یک تقسیم بندى، آیات را به محکمات و متشابهات تقسیم مىکند و بیماردلان را دنباله روایات متشابه معرفى مى نماید. [7] محکمات، آیاتى هستند که از نظر لفظ و معنى، محکم و استوار و بدون ابهام و شبهه هستند و مراد از آیه روشن است و آن را به معانى دیگر نمى توان حمل کرد. ولى متشابهات، آیاتى هستند که یا از نظر لفظ، یا از نظر معنى، ابهامها و چند پهلوئى هائى دارند و قابل این هستند که به معانى گوناگون، تاویل و تفسیر شوند و براى فهم درست مقصود، باید از جائى دیگر دلیل و شاهد بیاوریم . البته براى محکم و متشابه، معانى دیگرى هم گفته اند که بیان آنها چندان ضرورتى ندارد. ائمه و اهلبیت عصمت (ع)، طبق بعضى از احادیث، به مقصود واقعى آیات متشابه واقفند چرا که آنان مصداق اکمل راسخین در علم هستند.ناسخ و منسوخ
گاهى در آیات قرآن، بیان حکم و قانونى شده است. سپس آیه اى نازل شده. حکم و دستور العمل سابق را لغو، باطل یا متوقف کرده و قانونى دیگر بیان مى کند و در واقع سرآمدن مدت عمل به حکم سابق را اعلام مى کند معناى نسخ همین است، یعنى برداشتن یک حکم و عوض کردن یک تشریع. آیه اى را که حکمش عوض شده منسوخ مى گویند و آیه اى را که بعدا آمده ناسخ است. ممکن است در تنظیم قرآن به آیه ناسخى برخورد کنیم که در نوشتن، پیش از منسوخ آمده باشد. پس مى بینیم که شناخت آیات ناسخ و منسوخ، علاوه بر کمکى که به فهم درست معانى آیات مى کند، ما را از اشتباه در تفسیر و برداشت غلط و انحرافى از این کتاب آسمانى بازمى دارد. لذا دانستن آیات محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و عام و خاص، براى کسى که تفسیر قرآن مىکند ضرورى است. در نسخ، این تغییر حکم، طبق شرائط زمانى و مقتضیات خاص مکلفین است که بر اساس مصلحتى معین، از طرف خداوند انجام مى گیرد. مثال: فرضا آیاتى به مؤمنین دستور مى دهد که در مقابل تعرض و آزار مشرکین عفو اغماض و گذشت کنند (آیات مخصوص به دوران مکه) و آیاتى هم فرمان مقابله و مبارزه و جهاد در برابر مشرکین مى دهد (از آیات دوره مدینه) آیات نوع دوم، نسخ کننده حکم آیات اولى است. پى نوشتها: 1- کان یعرف انقضاء سورة بنزول بسم الله الرحمن الرحیم، ابتداء لاخرى (مصباح الفقیه کتاب الصلوة ص 276) 2- القرآن جملة الکتاب و الفرقان المحکم الواجب العمل به (تفسیر برهان ج 1 ص 269). 3- الاتقان سیوطى، ج 1 ص 52. 4- آشنایى با علوم قرآن، داود عطار. 5- ما نزلت آیة الا و انا علمت فیمن انزلت و این انزلت و على من نزلت ان ربى وهب لى قلبا عقولا و لسانا ناطقا (تفسیر برهان ج 1 ص 17). 6- نزل القرآن اثلاثا: ثلث فینا و فى عدونا، و ثلثسنن و امثال و ثلث فرائض و احکام (تفسیر برهان ج 1 ص 21) 7- هو الذى نزل علیک الکتاب، منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات ...(آل عمران 7). منبع: برگرفته از کتاب آشنایى با سوره هاحقایق ثابت و خلل ناپذیر در قرآن چاپ
تاریخ : 1387/04/17
| ||||||||||||
آیت الله العظمی ابوالقاسم خوئى (ره)
قرآن مجید به موضوعات زیادى متعرض گردیده، مطالب مختلفى را مورد گفت و گو قرار داده است. درباره خداشناسى و معارف عقلى سخن گفته، موضوع آفرینش و رستاخیز را پیش کشیده و از ماوراء الطبیعه، از روح و فرشته و جن و شیطان سخن به میان آورده، از کره زمین و کرات دیگر سخن رانده، بر تاریخ گذشتگان و انبیاى سلف و پیروانشان پرداخته، گاهى مثل زده و گاه اقامه حجت و برهان نموده، گاهى به مسائل اخلاقى وارد شده و گاهى حقوق خانواده را تشریح نموده، گاهى به آیین حکومت، زمامدارى و مردم دارى و نظم اجتماعى و به قوانین جنگى اشاره کرده و گاهى در عبادات و معاملات و مسائل سیاسى و اقتصادى در روابط اجتماعى و امور ازدواج، طرح عادلانهاى ریخته و در موضوع ارث و حدود و قصاص و در غیر این موارد قانونگذارى کرده است.
در همه این مسائل، بهترین و جالبترین حقایق را به بشر ارائه نموده است؛ حقایقى که خلل، فساد و بطلان هرگز به آن راه ندارد و کوچکترین اشکال و ایرادى بر آن متوجه نمىباشد.
این چیزى است که ذاتاً براى بشر امکانپذیر نیست و کسى نمىتواند در هر مورد جزئى و کلى قانون گذارى کند و این قانون براى همیشه و تا ابد زنده و بىنقص و عیب باشد، مخصوصاً اگر این افراد از میان ملتى وحشى و بىعلم و دانش برخیزد که کوچکترین آشنایى با این گونه معارف و حقایق نداشته باشد.
از این جاست که مىبینیم، افرادى که درباره یکى از علوم نظرى، کتابى نوشتهاند از تألیف آن کتاب مدت زیادى نگذشته که بطلان اکثر نظریههاى مؤلف آن کتاب روشن مىگردد؛ زیرا علوم نظرى این خصوصیت را دارند که هر چه بیشتر درباره آنها بحث شود، حقایق بیشترى در مورد آنها به دست مىآید و خلاف نظریات گذشتگان ثابت مىشود و به طورى که گفتهاند، حقیقت ثمره و نتیجه بحث و بررسى است.
چه مجهولات و ناروشنىهاى علم که گذشتگان حل آن را به آیندگان محول نمودهاند و چه کتابهاى فلسفى که گذشتگان آن را نوشتهاند و مورد انتقاد و ایراد علماى بعدى قرار گرفته است؟
تا جایى که قسمتى از مباحثى که از راه دلیل براى علماى گذشته ثابت و مسلم شده بود، بعدها پس از بررسى به صورت یک مسئله بىاساس در آمده، از خیالات و موهومات محسوب گردیده است.
اما قرآن مجید با گذشت زمان و با کثرت جوانب و جهات مباحث و ارتفاع
سطح علمى آنها هنوز مورد کوچکترین اشکال و انتقادى قرار نگرفته و در مسائل و قوانین آن کمترین عیب و ایرادى دیده نشده است، مگر ایرادهاى بىجا و موهومى که از ناحیه بعضى کوتهنظران انتشار یافته و ما به زودى آنها را مورد بحث و گفت و گو قرار داده، بطلانشان را بر ملا خواهیم نمود.
اخبار غیبى در قرآن
قرآن مجید در قسمتى از آیاتش از امور مهمى که مربوط به آینده بود، خبر داده، از حوادث و پیشامدهایى که بعداً واقع مىشود، پیشگویى نموده است و همه آنها نیز پس از مدتى به وقوع پیوسته، هیچ یک از آنها مخالف با واقع نگردیده است.
البته جاى تردید نیست که این همه اخبار از غیب و پیشگویى است که به جز طریق وحى، راهى بر آن نیست.
اینک نمونهاى از پیشگویىهاى قرآن مجید:
1ـ پیشگویى درباره جنگ بدر
«و اذ یعدکم اللَّه احدى الطائفتین أنها لکم و تودّون ان غیر ذات الشوکة تکون لکم و یرید اللَّه ان یحق الحق بکلماته و یقطع دابر الکافرین. (1)
و به یاد آرید، هنگامى را که خداوند به شما وعده داده بود که یکى از دو گروه (کاروان قریش یا لشکر مسلح آنها) نصیب شما خواهد بود. شما دوست داشتید که کاروان براى شما باشد، ولى خداوند مىخواهد حق را با کلمات خود تقویت و ریشه کافران را قطع کند.
خداوند به مؤمنین وعده غلبه و پیروزى بر دشمن و از بین رفتن کفار را داد با این که مسلمانان در آن روز از نظر تعداد لشکر و وسایل جنگ، ضعیف و در اقلیت بودند، تا جایى که در میان آنان تنها مقداد و زبیر بن عوام، سواره و بقیه همه پیاده بودند و در برابر آنان کفار در اکثریت و از نیروى بیشترى برخوردار بودند و به طورى که قرآن بیان مىکند، کفار آن چنان داراى نیرو و قدرت بودند که مؤمنین از جنگ با آنان در ترس و وحشت به سر مىبردند. ولى خداوند در این آیه اراده خویش را به مسلمانان اطلاع داده است که او مىخواهد حق را بر باطل پیروز گرداند و به وعدهاش وفا نمود و مسلمانان را بر دشمنان پیروز و کفار را ریشه کن ساخت.
2ـ پیشگویى در سرنوشت دشمنان پیامبر
«فاصدع بما تؤمر و اعرض عن المشرکین، انا کفیناک المستهزئین. الذین یجعلون مع اللَّه الهاً آخر فسوف یعلمون. (2)
آن چه را که مأمور هستى، آشکارا بیان کن و از مشرکان روى گردان! ما (خطر) استهزا کنندگان را از تو رفع خواهیم نمود، همانانى که به خدا شرک مىورزند و آنان به زودى (از نتایج اعمالشان) اطلاع خواهند یافت.
این آیه شریفه در مکه، در اوایل دعوت اسلامى نازل گردید و بعضى از مفسرین مانند بزّاز و طبرانى در سبب نزول این آیه، از انس بن مالک چنین نقل نمودهاند که روزى رسول خدا (ص) در مکه از کنار عدهاى مىگذشت و آنان پیغمبر را مسخره و استهزا مىنمودند و چنین مىگفتند که: «این همان است که خیال مىکند پیامبر است و جبرئیل همراه او است». در این هنگام این آیه شریفه نازل گردید و پیروزى رسول خدا و کمکهاى غیبى را که شامل حال وى خواهد گردید، نوید داده، خذلان و شکست سرکشان را که پیامبر را استهزا و مسخره مىکردند اعلام نمود.
این آیه در هنگامى نازل گردید که کسى تصور نمىکرد روزى خواهد آمد که قریش شوکت و عزت خویش را از دست دهند و نفوذ و قدرت آنان با پیروزى رسول خدا (ص) از بین برود و این آیه شریفه چنین روز و سرنوشتى را براى قریش پیشبینى کرد و عیناً به وقوع پیوست.
3ـ پیشگویى درباره پیروزى اسلام بر تمام ادیان دیگر
«هو الذى ارسل رسوله بالهدى و دین الحق لیظهره على الدین کله و لو کره المشرکون. (3)
اوست که پیامبرش را با هدایت و آیین حق به سوى مردم فرستاد تا دین وى را بر تمام دینها پیروز گرداند، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند».
این آیه شریفه هنگامى نازل گردید که اسلام هنوز در شبه جزیره عربستان رواج کامل پیدا نکرده بود که این آیه از پیروزى جهانى اسلام و از برترى و غلبه آن بر تمام ادیان و ملل دنیا خبر داد که بخش عظیمى از آن تحقق یافت و تحقق کامل آن با ظهور مهدى و مصلح جهان خواهد بود.
4ـ پیشگویى درباره جنگ ایران و روم
«غلبت الروم. فى ادنى الارض و هم من بعد غلبهم سیغلبون (4)
روم در نزدیکترین سرزمین شکست خورد، ولى پس از مغلوب شدن به زودى پیروز و غالب خواهد گردید».
آن چه این آیه خبر داده بود، در مدت کمتر از ده سال واقع گردید و شاه روم بر پادشاه ایران غالب شد و سپاه روم وارد سرزمین فارس گردید.
5ـ پیشگویى در هزیمت دشمن نیرومند
«ام یقولون نحن جمیع منتصر. سیهزم الجمع و یولون الدبر. (5)
یا مىگویند: ما جماعتى متحد و نیرومند و پیروزیم، ولى بدانند به زودى جمعشان شکست مىخورد و پا به فرار خواهند گذشت».
این آیه از هزیمت و شکست مشرکین و از پاشیده شدن اجتماعاتشان خبر مىدهد، این جریان نیز در جنگ بدر واقع گردید . آن گاه که ابوجهل اسب خویش را جلو راند و در پیشاپیش لشکر خویش قرار گرفت و گفت: «ما امروز از محمد و یارانش انتقام خواهیم گرفت». ولى خداوند او را هلاک و جمعیتش را متفرق ساخت و حق را آشکار و کلمه حق را برتر گردانید. این جریان در موقعى به وقوع پیوست که مسلمانان در اقلیت بودند و کسى نمىتوانست، باور کند که سیصد و سیزده مردى که هیچ گونه وسایل جنگ در اختیارشان نبود و به جز یک یا دو اسب و هفتاد شتر که به نوبت سوار آنها مىشدند، وسیلهاى نداشتند، بر یک لشکر انبوه و نیرومندى که از نظر تعداد، وسایل و تجهیزات جنگى برترى کامل دارند، غالب شوند، نیرو و قدرت آنان را در هم بشکنند، شوکت و عزتشان را به باد فنا و نیستى بسپارند.
6ـ پیشگویى در سرنوشت ابولهب
«تبت یدا ابى لهب و تب. ما اغنى عنه ماله و ما کسب سیصلى ناراً ذات لهب. و امرأته حمالة الحطب ... (6)
بریده باد هر دو دست ابولهب و مرگ بر او باد همان طور هم خواهد بود. آن چه از ثروت و اولاد به دست آورده است، به حال وى سودى نخواهد بخشید، به زودى وارد آتش شعلهور دوزخ مىشود و نیز همسرش در حالى که هیزمکش دوزخ است و در گردنش طنابى است، از لیف خرما»!
این سوره که در حال حیات ابولهب نازل گردیده است، از داخل شدن او و همسرش به آتش دوزخ خبر مىدهد و از این آیه چنین استفاده مىشود که آنان تا زنده هستند، اسلام را نخواهند پذیرفت و در عناد و لجاجت خویش باقى خواهند ماند و یک سرنوشت شوم و ذلت بارى در انتظار آنهاست و همان طور که قرآن پیشبینى کرده بود، آن دو نفر در حال کفر و بىدینى از این جهان رخت بر بسته و مستوجب عذاب ابدى گردیدند. در دنیا به ذلت و نکبت و در آخرت به عذاب الهى مبتلإ؛کک شدند.
پى نوشت ها :
1 ) انفال/ 7.
2 ) حجر/ 94ـ 96.
3 ) صف/ 9.
4 ) روم، 2، 3.
5 ) قمر/ 44، 45.
6 ) لهب/ 1- 4.
ترجمه البیان، ص 106 - 111
لوگو
